Əxlaqi dəyərlərin iqtisadi faydaları

<p>Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi naziri Sahil Babayev birdəfəlik ödəmə ilə bağlı keçirdiyi mətbuat konfransında diqqətçəkən bir statistika açıqlamışdı. O qeyd etmişdi ki, 2019-cu ilin yekunlarına əsasən, saxta pensiya və əlillik işlərinin ləğvi, xərclərin optimallaşdırılması nəticəsində Dövlət Sosial Müdafiə Fondunda 200 milyon manatlıq ehtiyat yaranıb. Bu vəsait isə sosial ödənişlərin dayanıqlılığına yönəldiləcək. Bu fakt, əslində, cəmiyyətdəki əxlaqi deqradasiyanın dövlət büdcəsinə necə birbaşa maddi ziyan vurduğunun ən bariz göstəricisidir.</p><p>Müasir dövrdə korporativ idarəetmədə biznes etikasına çox böyük diqqət yetirilir. Biznes etikası və onun prinsipləri uzunmüddətli inkişafın təməl faktoru kimi qəbul edilir. Çünki sağlam davranış kodeksi həm işçilərin məhsuldarlığını artırır, həm də şirkətin gəlirliliyinə müsbət təsir edən davamlı reputasiya formalaşdırır. Lakin təəssüf ki, özəl sektorda anlaşılan bu reallıq makro səviyyədə, xüsusən də modern dövlət siyasətlərində öz əksini yetərincə tapmır. Dövlətlər cəmiyyətin milli-mənəvi tərəqqisi üçün sistemli işlər görmür, dövlət büdcəsindən bu istiqamətə ayrılan xərclər isə çox vaxt unudulmuş halda qalır.</p><p>Saxta yollarla dövlətdən müavinət alan şəxslərin iqtisadiyyata vurduğu ziyan yalnız mənimsənilən məbləğlərlə məhdudlaşmır. Bu prosesin səbəb olduğu qeyri-maddi və əməliyyat xərclərini (transaksiya xərclərini) də nəzərə almaq lazımdır: saxta müraciətlərin araşdırılmasına sərf edilən zaman və resurslar, həqiqi ehtiyac sahiblərinin kənarda qalması və dövlətin bu cür halların qarşısını almaq üçün qurduğu nəzarət mexanizmlərinin baha başa gəlməsi. Bütün bunlar cəmiyyətin ehtiyac sahibi kəsiminə edilən sosial yardımların səmərəliliyini kəskin şəkildə azaldır.</p><p>Bütün bunların qarşılığında milli-mənəvi, əxlaqi dəyərlərin cəmiyyətin bütün təbəqələri arasında güclü və doğru bir şəkildə bilinməsi, mənimsənilməsi üçün strateji və köklü işlər görülsə bu qədər məsrəflərin və problemlərin ortaya çıxmasının qarşısı alınmış olar. Cəmiyyətin əxlaqi tərəqqisi ölkənin hər tərəfli, geniş əhatəli inkişaf və tərəqqisinin ən önəmli, ən ucuz, ən asan, ən effektiv, ən məntiqli qaynağıdır. Burda ən önəmli nüans odur ki, əxlaqi dəyərlər insanlar tərəfindən mənimsənildikdən sonra ölkədəki problemlərin və xüsusilə də yardıma ehtiyacı olan təbəqənin ehtiyaclarının aradan qaldırılması prosesi avtomatik olaraq cəmiyyətin fərdlərinin şəxsi təşəbbüsləriylə reallaşacaqdır. Həmçinin, yardım fəaliyyətlərinin çox böyük qisimləri məhz məsrəf tələb etməyən könüllü təşəbbüslərlə həyata keçirilir. Bunun nəticəsində xalq öz boş vaxtını və əlavə maddi imkanlarını daha səmərəli, faydalı sahələrə sərf edəcəkdir.</p><p>Bütün bu zəncirvari prosesin nəticəsində hər kəsin arzu edib axtardığı ədalətli, maddi-mənəvi tərəqqi etmiş bir cəmiyyət və dövlət ortaya çıxacaqdır.</p><p>Əxlaqi dəyərlər iqtisadi dildə <strong>"qeyri-rəsmi institutlar"</strong> (informal institutions) adlanır. Qanunlar və nəzarət mexanizmləri isə rəsmi institutlardır. Rəsmi institutların (nazirliklərin yoxlama sistemlərinin) effektiv işləməsi üçün qeyri-rəsmi institutların (cəmiyyətin əxlaqı, inancları, biznes etikası) güclü olması şərtdir. Yəni ölkənin institusional keyfiyyəti təkcə qanunlarla deyil, həm də əxlaqla yüksələ bilər.</p><p>Lakin problemin kökü daha dərində — iqtisadi paradiqmaların özündədir. İqtisadiyyatı hərəkətə gətirən qüvvə insanlardır. Mövcud neoklassik iqtisadi nəzəriyyə isə insanı milli-mənəvi dəyərlərdən və ülvi duyğulardan məhrum edilmiş, yalnız öz mənfəətini (faydasını) maksimallaşdırmağa çalışan rasional və materialist bir varlıq — <em>homo economicus</em> kimi təqdim edir. Bütün dominant iqtisadi modellər məhz bu konsept üzərində qurulub. Bu səbəbdən, fərdi sadəcə materialist bir maşın kimi görən mövcud iqtisadi nəzəriyyələr dəyişmədiyi və əxlaqi dəyərləri özündə ehtiva edən yeni modellərlə əvəz olunmadığı müddətcə, dünyada qlobal səviyyədə müsbət bir dəyişiklik gözləmək sadəlövhlük olar.</p>